ERAF

ARAF Ergonomi Yöntemi Nedir? (Analiz, Risk Değerlendirme, Aksiyon ve Fiziksel Takip)

Bu yöntem, çalışanların güvenliğini, sağlığını ve konforunu tehlikeye atan faktörleri sistematik olarak ele alarak, kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları (KİS) gibi mesleki hastalıkları önlemeyi amaçlar. ARAF, TPS ve Yalın Yönetimin temel güvenlik prensipleriyle (Güvenlik önce gelir) tamamen uyumludur.

ARAF Ergonomi Yönteminin Dört Aşaması

ARAF, ergonomik iyileştirme projelerinin başarılı, ölçülebilir ve sürdürülebilir olmasını sağlar.

1. A: Analiz (Analysis)

Bu aşama, ergonomik risklerin varlığını ve kaynağını tespit etmek için Gemba'da (işin yapıldığı yerde) gözlem yapmayı gerektirir.

• Amaç: Çalışma ortamındaki mevcut durumu, çalışanların yaptıkları hareketleri ve kullandıkları kuvveti detaylı olarak anlamak.

• Süreç:

  • Gözlem: Çalışanların çalışma döngüsünü (Takt Zamanı) izleme.

  • Veri Toplama: Tekrarlama sıklığı, kullanılan aletler, kaldırma ağırlıkları ve zorlayıcı duruşlar (eğilme, uzanma, bükülme) gibi verilerin kaydedilmesi.

  • Kök Neden: Ergonomik zorlamaya neden olan altyapısal faktörlerin belirlenmesi (Örn: Konveyör yüksekliğinin yanlış olması, malzemenin uzakta olması).

2. R: Risk Değerlendirme (Risk Assessment)

Analiz aşamasında toplanan veriler, standart ergonomik risk değerlendirme araçları kullanılarak puanlanır.

• Amaç: Hangi iş istasyonlarının veya görevlerin en yüksek aciliyete sahip olduğunu belirlemek.

• Metotlar: Bu aşamada yaygın olarak kullanılan ve uluslararası kabul görmüş ergonomi araçları kullanılır:

  • REBA (Rapid Entire Body Assessment): Tüm vücut duruşunu hızla değerlendirmek için.

  • RULA (Rapid Upper Limb Assessment): Üst uzuv (boyun, omuz, kol) zorlanmalarını değerlendirmek için.

  • NIOSH Kaldırma Denklemi: Kaldırma ve taşıma görevlerinin güvenli sınırlarını belirlemek için.

• Çıktı: Her istasyon veya görev için bir Risk Puanı ve bu puana karşılık gelen Aciliyet Seviyesi (Örn: Yüksek risk = Hemen Aksiyon Gerekiyor).

3. A: Aksiyon (Action)

Risk değerlendirmesi sonucunda yüksek puan alan alanlara odaklanılarak, riski ortadan kaldırmaya veya azaltmaya yönelik karşı önlemler belirlenir ve uygulanır.

• Amaç: Ergonomik risk puanını kabul edilebilir seviyeye düşürmek.

• Hiyerarşi: Aksiyonlar genellikle şu hiyerarşiye göre önceliklendirilir (en etkili olandan en az etkili olana):

  1. Eliminasyon/İkame: Riski tamamen ortadan kaldırma (Örn: Kaldırma görevini robota yaptırma).

  2. Mühendislik Kontrolleri: Çalışma ortamını değiştirme (Örn: Ayarlanabilir yükseklikte çalışma yüzeyi, güç destekli aletler).

  3. Organizasyonel Kontroller: Çalışma yöntemini değiştirme (Örn: Rotasyon, mola sürelerinin düzenlenmesi).

  4. Kişisel Koruyucu Ekipman (KKE): (Ergonomide son çare olarak görülür).

4. F: Fiziksel Takip (Follow-up)

Uygulanan aksiyonların sadece kağıt üzerinde değil, sahada da işe yaradığının doğrulanması ve iyileştirmenin sürdürülebilirliğinin sağlanması gerekir.

• Amaç: Değişiklikten sonra ergonomik riskin gerçekten azaldığını kanıtlamak.

• Süreç:

  • Yeniden Değerlendirme: Değişiklik uygulandıktan sonra, aynı RULA veya REBA aracıyla Risk Puanı tekrar hesaplanır. Puan düşüşü, iyileştirmenin başarısını gösterir.

  • Standartlaştırma: Yeni, güvenli çalışma yöntemi Standart Çalışma Talimatlarına eklenir ve tüm çalışanlara DOJO'da öğretilir.

  • Geri Bildirim: Çalışanlardan, yeni düzenlemenin konfor ve performans üzerindeki etkileri hakkında geri bildirim alınır (Hansei).

5. ARAF'ın TPS ve Kaizen İlişkisi

ARAF yöntemi, aslında PUKÖ (PDCA) döngüsünün ergonomiye uyarlanmış halidir ve TPS'in temel güvenlik taahhüdünü somutlaştırır:

• A + R (Analiz + Risk): PUKÖ'nün Planla (P) aşamasıdır. Sorun nedir, neden oldu ve ne kadar kritik?

• Aksiyon: PUKÖ'nün Uygula (D) aşamasıdır.

• Fiziksel Takip: PUKÖ'nün Kontrol Et (C) ve Önlem Al (A) aşamalarıdır.

Bu sistematik yaklaşım, ergonomik iyileştirmelerin rastgele değil, veri odaklı ve sürekli bir süreç olmasını sağlar.

ARAF yönteminde Risk Değerlendirme aşamasında sıkça kullanılan ve kas-iskelet sistemi risklerini hızla belirlemeye yarayan iki temel araç olan REBA ve RULA'yı detaylıca inceleyelim.

REBA ve RULA: Ergonomik Risklerin Hızlı Ölçümü

REBA (Rapid Entire Body Assessment) ve RULA (Rapid Upper Limb Assessment), özellikle endüstriyel ortamlarda ve sağlık hizmetlerinde, çalışanların vücut duruşlarından kaynaklanan ergonomik risk seviyesini hızla belirlemek için kullanılan gözlemsel değerlendirme yöntemleridir. Bu araçlar, ARAF yönteminin Risk Değerlendirme (R) aşamasının omurgasını oluşturur.

Her iki yöntem de, farklı vücut bölümlerine (kol, bacak, gövde, boyun) puan vererek, genel bir risk skoru elde etmeyi ve bu skora göre acil eylem ihtiyacını belirlemeyi amaçlar.

1. RULA (Rapid Upper Limb Assessment)

RULA, adından da anlaşılacağı gibi, özellikle üst uzuvlarda (boyun, omuzlar, kollar, bilekler) zorlanmaya neden olan duruşları ve kas aktivitesini değerlendirmeye odaklanır. En sık tekrarlayan veya statik pozisyon gerektiren işler için idealdir.

RULA'nın Değerlendirme Alanları ve Puanlaması:

RULA, vücudu iki ana gruba ayırır:

Nihai RULA Skoru: A ve B gruplarından gelen puanlar toplanarak son bir skor elde edilir. Bu skor, ergonomik müdahalenin aciliyetini gösterir.

RULA Risk Seviyeleri:

2. REBA (Rapid Entire Body Assessment)

REBA, RULA'ya göre daha kapsamlıdır ve tüm vücudu değerlendirir. Özellikle denge gerektiren, beklenmedik yük değişikliklerinin veya dengesiz duruşların olduğu karmaşık görevler için tasarlanmıştır.

REBA'nın Değerlendirme Alanları ve Puanlaması:

REBA da vücudu iki gruba ayırır:

Nihai REBA Skoru: A ve B gruplarından gelen puanlar toplanır ve bu skor, Ani Değişiklik (Örn: Hızlı yük transferi) ve Kavrama Kalitesi gibi faktörlerle ayarlanarak nihai risk puanına ulaşılır.

REBA Risk Seviyeleri:

3. ARAF Yönteminde Kullanım Şekli

ARAF'ın Risk Değerlendirme (R) aşamasında bu araçlar kritik rol oynar:

1. Analiz (A) Verisi: Analiz sırasında (Gemba'da) çekilen fotoğraflar ve video kayıtları, REBA/RULA puanlaması için temel veri kaynağıdır. Gözlemci, çalışanın pozisyonunu (Örn: Boyun 20° eğik, Bilek aşırı bükülmüş) bu kayıtlardan okur.

2. Puanlama (R): Elde edilen duruş açıları, kuvvet ve tekrarlama faktörleri RULA/REBA tablolarına işlenir ve Risk Puanı hesaplanır.

3. Aksiyon (A) Tetikleyicisi: Yüksek REBA veya RULA skoru (Örn: RULA Skoru 7), Derhal Aksiyon gerekliliğini tetikler ve ergonomik iyileştirme projesini başlatır.

4. Takip (F) Doğrulaması: Aksiyon uygulandıktan (Örn: Fikstür yüksekliği ayarlandı) sonra, aynı çalışan ve görev tekrar puanlanır. Puanın düşmesi, uygulanan Kaizen'in başarısını kanıtlar.

Bu araçlar, ergonomik risklerin subjektif olmaktan çıkıp, ölçülebilir ve yönetilebilir hale gelmesini sağlar.

RULA ve REBA gibi araçların gücü, karmaşık duruş verilerini kolayca sindirilebilir skorlara dönüştüren puanlama tablolarında yatmaktadır. Bu tabloların yapısını ve puanlamanın nasıl ilerlediğini bir örnek üzerinden inceleyelim.

RULA ve REBA: Puanlama Tablolarının Yapısı ve Örnek Puanlama

RULA ve REBA, gözlemcinin yaptığı ölçümleri (açılar, bükülmeler, kuvvet seviyesi) kullanarak sistematik bir şekilde riski hesaplamasını sağlayan matrisler ve skorlama tabloları kullanır.

1. RULA Puanlama Süreci (Üst Uzuv Odaklı)

RULA puanlaması, dört ana adımdan oluşur ve genellikle dijital veya basılı formlar aracılığıyla yapılır.

Adım 1: Grup A Puanı (Kollar ve Bilek)

• Gözlemci, kişinin Üst Kol, Alt Kol ve Bilek açısını ölçer (Örn: Üst kol 45° yukarı kaldırılmış, Alt kol 60° bükülmüş).

• Bu açılar, RULA'nın Grup A tablolarına işlenir ve her bölüm için bir skor (1'den 4'e kadar) atanır.

• Bu üç skor, bir matriste kesiştirilerek Duruş Skoru A elde edilir.

• Kas Kullanımı Skoru (Tekrarlama veya Statik) ve Kuvvet/Yük Skoru eklenerek Nihai Skor A bulunur.

Adım 2: Grup B Puanı (Boyun, Gövde ve Bacaklar)

• Gözlemci, kişinin Boyun, Gövde ve Bacak duruşlarını ölçer ve her biri için skor atar.

• Bu skorlar matriste kesiştirilerek Duruş Skoru B elde edilir.

• Kas Kullanımı Skoru ve Kuvvet/Yük Skoru eklenerek Nihai Skor B bulunur.

Adım 3: Final Skor Tabloları

• Nihai Skor A ve Nihai Skor B, RULA'nın final matrisinde kesiştirilir. Bu, RULA Skorunu (7) verir.

• Bu 7'lik skor, son olarak Çalışma Şekli Skoru (Tekrarlama veya Şok Yükü) eklenerek Nihai RULA Skoruna ulaşır.

Örnek Senaryo: RULA Puanlaması

Bir montaj hattı çalışanı, başını sürekli ileri eğerek (20°'den fazla) ve bileğini aşırı bükerek bir parçayı yerine takıyorsa:

• Grup B: Boyun (Skor: 4), Gövde (Skor: 2), Bacaklar (Skor: 1). Sonuç: Yüksek bir B skoru.

• Grup A: Bilek Bükülmesi (Skor: 3), Kuvvet (Skor: 1).

• Nihai Skor: Yüksek kuvvet ve duruş skorları nedeniyle RULA skoru muhtemelen 6 veya 7 olacaktır. Bu da Yüksek Risk ve Derhal Aksiyon Gerekliliğini işaret eder.

2. REBA Puanlama Süreci (Tüm Vücut Odaklı)

REBA, daha karmaşık duruşları değerlendirir ve özellikle taşıma, kaldırma ve dengesizlik içeren görevler için daha hassastır. RULA'dan farklı olarak Kavrama Kalitesi ve Ani Değişiklik (Denge Bozukluğu) faktörlerini dikkate alır.

Adım 1: Grup A Puanı (Gövde, Boyun, Bacaklar)

• Gözlemci, Gövde, Boyun ve Bacak duruşlarının açısını ölçer ve puanlar.

• Bu puanlar matriste kesiştirilerek Duruş Skoru A elde edilir.

Adım 2: Grup B Puanı (Kollar ve Bilek)

• Gözlemci, Üst Kol, Alt Kol ve Bilek duruşlarını ölçer ve puanlar.

• Bu puanlar matriste kesiştirilerek Duruş Skoru B elde edilir.

Adım 3: C Skoru ve Nihai REBA Skoru

• Duruş Skoru A ve Duruş Skoru B, REBA'nın ana matrisinde kesiştirilerek C Skoru elde edilir.

• C Skoruna, Kuvvet/Yük, Kavrama Kalitesi ve Bağlantı/Ani Denge Değişikliği gibi kritik faktörlerin skorları eklenir.

• Bu son eklemelerle Nihai REBA Skoru belirlenir.

Örnek Senaryo: REBA Puanlaması

Bir depocu, yere eğilerek (Gövde 60°'den fazla bükülmüş), zayıf bir kavrama (kaygan kutu) ile 15 kg'lık bir koliyi kaldırmaya çalışıyorsa:

• Grup A: Gövde Skoru çok yüksek olacaktır.

• Ek Skorlar: Yük (15 kg = Yüksek Skor) ve Kavrama Kalitesi (Zayıf = Yüksek Skor) eklenecektir.

• Nihai Skor: REBA skoru muhtemelen 11-15 aralığında çıkacaktır. Bu da Çok Yüksek Risk ve Derhal Eylem gerekliliğini işaret eder (Örn: Mekanik Kaldırma Aracı sağlamak veya yükü parçalamak).

Neden Bu Araçlar ARAF İçin Önemli?

Bu puanlama araçları, ARAF'ın Risk Değerlendirme (R) aşamasına nesnellik katar. Amir, "Bu iş zor görünüyor" demek yerine, "Bu işin RULA Skoru 7, bu nedenle önümüzdeki hafta Mühendislik Kontrolü ile çözülmeli" diyebilir. Bu, Kaizen ve Aksiyon (A) süreçlerini veri odaklı hale getirir.

(Bu makale işletmelerin verimlilik kültürlerini desteklemek ve operasyonel verimliliklerini artırmak amacıyla Derin Dönüşüm® uzmanları tarafından hazırlanmıştır.)

Derin Dönüşüm®